2026 - Грунтоў, С. Паміж этнаграфіяй і прапагандай: этнічная культура беларускіх земляў у нямецкіх тыражаваных выявах 1915–1918 гадоў
Поўная назва (для бібліяграфій)
Title (EN)
Аўтар(ы)
Выданне, дзе апублікаваны
Дзе пачытаць (спасылкі)
Інфармацыя пра аўтара
Грунтоў Сяргей Уладзіміравіч – кандыдат гістарычных навук. Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Нацыянальная акадэмія навук Беларусі (вул. Сурганава, 1, корп. 2, 220072, Мінск, Рэспубліка Беларусь). E-mail: szereszew@gmail.com
Информация об авторе
Siarhei Hruntou – PhD (Hist.). The Center for Belarusian Culture, Language and Literature researches, National Academy of Sciences of Belarus (1 Surganov Str., Bldg. 2, Minsk 220072,
Belarus). E-mail: szereszew@gmail.com
Ключавыя словы
Ключевые слова
Keywords
Звязаныя сэрыі
Гады публікацыі
Звязаныя лакацыі
Аннотация
Статья посвящена анализу визуальных источников периода Первой мировой войны. Основное внимание уделяется открыткам и газетным иллюстрациям, созданным немецкими художниками и фотографами во время оккупации части белорусских территорий. Автор показывает, что эти изображения выполняли двойную функцию: с одной стороны, они служили инструментом пропаганды и формировали представления об оккупированных землях в немецком обществе; с другой – сохраняли ценные элементы этнографической информации о повседневной жизни белорусов и евреев. В статье предлагается типология изображений, включающая сцены городского и местечкового быта, виды деревень и домашних интерьеров, сакральные и мемориальные объекты, а также портреты «типов» местного населения. Особо подчеркивается значение открыток и других тиражных изображений как массового и доступного носителя визуальной культуры, позволявшего широко распространять образы и использовать их как сувениры или средство коммуникации. Автор обращает внимание на недостаточную изученность этих источников в белорусской этнографии и предлагает рассматривать их как важный материал для исследования народной культуры. Статья открывает перспективы для дальнейших исследований и подчеркивает необходимость более широкого использования визуальных источников в гуманитарных науках.
Summary
The article is devoted to the analysis of visual sources from the period of the First World War. Particular attention is given to postcards and newspaper illustrations created by German artists
and photographers during the occupation of part of the Belarusian territories. The author demonstrates that these images fulfilled a dual function: on the one hand, they served as an instrument
of propaganda and shaped perceptions of the occupied lands within German society; on the other hand, they preserved valuable ethnographic elements of everyday life of Belarusians and Jews.
The article proposes a typology of images that includes scenes of urban and small-town life, views
of villages and domestic interiors, sacred and memorial objects, as well as portraits of “types” of the local population. Special emphasis is placed on the significance of postcards and other mass-produced images as a widespread and accessible medium of visual culture, which allowed for broad dissemination of representations and their use as souvenirs or means of communication. The author draws attention to the insufficient study of these sources in Belarusian ethnography and suggests considering them as important material for the study of folk culture. The article opens perspectives for further research and highlights the necessity of wider use of visual sources in the humanities.
Спіс літаратуры
Беларусы 2012 – Беларусы ў фотаздымках Ісака Сербава, 1911–1912 : [вылучаныя матэрыялы] : альбом / склад., аўт. уступ. арт., камент. В. А. Лабачэўская. – Мн. : Бел. Энцыкл., 2012. – 455 с.
Белявина 2013 – Белявина, В. Н. Беларусь в годы Первой мировой войны / В. Н. Белявина. – Мн. : Беларусь, 2013. – 396 с.
Бриедис 2021 – Бриедис, Л. Вильнюс: город странников / Л. Бриедис. – 2-е изд. – М. : Высш. шк. экономики, 2021. – 335 с.
Внуковіч 2024 – Внуковіч Ю. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у наро- даапісаннях ХІХ – пачатку ХХ стагоддзя / Ю. Внуковіч // Беларускі фальклор: матэрыялы
і даследаванні : зб. навук. пр. – Мн. : Бел. навука, 2024. – Вып. 11. – С. 28–61. DOI: 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61.
Волкава 2011 – Волкава, В. В. Газета “Grodnoer Zeitung” як крыніца па гісторыі нямецкай акупацыі Беларусі / В. В. Волкава // Гістарычная ўрбаністыка : асновы метадалогіі і крыні-
цазнаўчая база : зб. навук. арт. / ГрДУ імя Я. Купалы ; рэдкал. І. В. Соркiна (гал. рэд.) [і інш.]. – Гродна : ГрДУ, 2011. − С. 336–343.
Вульф 2003 – Вульф, Л. Изобретая Восточную Европу: карта цивилизации в сознании эпохи Просвещения / пер. с англ. И. Федюкина / Л. Вульф. – М. : Новое литературное обозрение, 2003. – 548 с.
Лабачэўская 1998 – Лабачэўская, В. А. Зберагаючы самабытнасць : з гісторыі народнага мастацтва і промыслаў Беларусі / В. А. Лабачэўская. – Мн. : Бел. навука, 1998. – 375 с.
Лабачэўская 2025 – Лабачэўская, В. Аброк. Абыдзённік: жаночыя рытуальныя практыкі : манаграфія / В. Лабачэўская. – Мн. : ІП Цымбераў Р. М., 2025. – 480 с.
Лескинен 2016 – Лескинен М. В. Великоросс / великорус. Из истории конструирования этничности. Век XIX / М. В. Лескинен. – М. : Индрик, 2016. – 680 с.
Ліхадзедаў 2008 – Ліхадзедаў, У. А. Беларусь праз аб’ектыў нямецкага салдата. 1915–1918 гг. : альбом / У. А. Ліхадзедаў. – Мн. : Тэхналогія, 2008. – 320 с.
Ліхадзедаў 2021а – Ліхадзедаў, У. А. Ашмяны і ваколіцы. Падарожжа ў часе : фотаальбом / У. А. Ліхадзедаў. – Мн. : Альфа-кніга, 2021. – 191 с.
Ліхадзедаў 2021л – Ліхадзедаў, У. А. Ліда і ваколіцы. Падарожжа ў часе : фотаальбом /
У. А. Ліхадзедаў. – Мн. : Альфа-кніга, 2021. – 200 с.
Ліхадзедаў 2022п – Ліхадзедаў, У. А. Пружаны. Падарожжа ў часе. – Мн. : Белстан,
2022. – 207 с.
Ліхадзедаў 2022сл – Ліхадзедаў, У. А. Слонім і ваколіцы. Падарожжа ў часе : фотаальбом / У. А. Ліхадзедаў. – Мн. : Альфа-кніга, 2022. – 200 с.
Ліхадзедаў 2022см – Ліхадзедаў, У. А. Смаргонь і ваколіцы. Падарожжа ў часе / У. А. Ліха-
дзедаў. – Мн. : Альфа-кніга, 2022. – 200 с.
Остерхаммель 2024 – Остерхаммель, Ю. Преображение мира. История XIX столетия / пер. с нем. Д. Сдвижков, К. Левинсон, А. Ананьева / Ю. Остерхаммель. – 2-е изд. – М. : Новое литературное обозрение, 2025. – Т. I : Общества в пространстве и времени. – 656 с.
Саид 2006 – Саид, Э. Ориентализм / Эдвард Саид. – М. : Классика-XXI, 2006. – 640 с.
Сакалоўскі 1986 – Сакалоўскі, У. Л. Пара станоўлення: вопыт параўнальнага вывучэння беларускай і некаторых класічных замежных літаратур / У. Л. Сакалоўскі. – Мн. : Навука
і тэхніка, 1986. – 190 с.
Сержпутоўскі 2017 – Сержпутоўскі, А. К. Палешукі-беларусы : этнаграфічны нарыс /
А. К. Сержпутоўскі. – Мн. : Бел. навука, 2017. – 171 с.
У пошуках 2007 – У пошуках страчанага: гісторыя Беларусі ў старых паштоўках: з калекцыі Уладзіміра Ліхадзедава / аўт. тэксту А. М. Карлюкевіч. – Мн. : Літаратура і мастацтва,
2007. – 238 с.
Целеш 2021 – Целеш, В. Гарады Беларусі на старых паштоўках / В. Целеш. – Мн. : Беларусь, 2001. – 256 с.
Аhrends 1916 – Аhrends, rittmeister. Das polnische Dorf // Deutsche Kriegszeitung von Baranowitschi. – 1916. – № 37. – S. 185–186.
Curschmann 1918 – Curschmann, F. Volkskundische Beobachtungen zur materiellen Kultur
der Weissruthenen / F. Curschmann // Der Beobachter. – 1918. – № 92. – S. 233–236.
Deutsche 1916 – 1918 – Deutsche Kriegszeitung von Baranowitschi. – Baranowitschi, 1916–1918.
Grisebach 1917 – Grisebach, H. Das polnische Bauernhaus / H. Grisebach. – Berlin : Gea Verlag, 1917. – 106 с.
Kullrich 1920 – Kullrich, F. Grabschmuck aus Baumstämmen im Polissje / F. Kullrich // Zentralblatt der Bauverwaltung. – 1920. – № 45. – P. 286–290.
Levy 1923 – Levy, A. Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa / A. Levy. – Berlin: [выдавецтва
не пазначана], 1923. – 106 с.
Nowogrodeker 1916 – Nowogrodeker Kriegszeitung: Unterhaltungsblatt für unsere Soldaten. – Nowogrodek, 1916. – № 1 (19.02) – № 42 (02.12).
Polnische – Polnische Osterprozession in Lida (Russ. Polen) um die polnische Kirche. An der Spitze Heiligenbilder tragende Frauen [Паштоўка / фотаздымак]. – Berlin-Schönberg : Paul Hoffmann & Co., 1914–1918. – URL: https://digitalcollections.nypl.org/items/afd3e3b0-c642-012f-e897-58d385a7bc34 (дата звароту: 19.12.2025).
References
Аhrends 1916 – Аhrends, rittmeister. Das polnische Dorf // Deutsche Kriegszeitung von Baranowitschi. – 1916. – № 37. – P. 185–186.
Bielarusy 2012 – Bielarusy ŭ fotazdymkach Isaka Sierbava, 1911–1912 [Belarusians in photographs by Isaka Sierbaŭ, 1911–1912] : album / сomp., author of the introduction and commentary by V. A. La-
bačeŭskaja. – Mn. : Bielarus. Encyklapiedyja, 2012. – 455 p. [in Belarusian]
Belyavina 2013 – Belyavina, V. N. Belarus’ v gody Pervoy mirovoy voyny [Belarus during the First World War] / V. N. Belyavina. – Mn. : Belarus’, 2013. – 396 p. [in Russian]
Briyedis 2021 – Briyedis, L. Vil’nyus: gorod strannikov [Vilnius: City of Wanderers] / L. Briyedis. – 2-ye izd. – M. : Vysshaya shkola ekonomiki, 2021. – 335 p. [in Russian]
Cielieš 2021 – Cielieš, V. Harady Bielarusi na starych paštoŭkach [Cities of Belarus in Old Post-
cards] / V. Cielieš. – Mn. : Bielaruś, 2001. – 256 p. [in Belarusian]
Curschmann 1918 – Curschmann, F. Volkskundische Beobachtungen zur materiellen Kultur
der Weissruthenen / F. Curschmann // Der Beobachter. – 1918. – № 92. – P. 233–236.
Deutsche 1916 – 1918 Deutsche Kriegszeitung von Baranowitschi. – Baranowitschi, 1916–1918.
Grisebach 1917 – Grisebach, H. Das polnische Bauernhaus / H. Grisebach. – Berlin : Gea Verlag, 1917. – 106 p.
Kullrich 1920 – Kullrich, F. Grabschmuck aus Baumstämmen im Polissje / F. Kullrich // Zentralblatt der Bauverwaltung. – 1920. – № 45. – P. 286–290.
Labačeŭskaja 1998 – Labačeŭskaja, V. A. Zbierahajučy samabytnasć : z historyi narodnaha mastactva i promyslaŭ Bielarusi [Preserving originality: from the history of folk art and crafts of Belarus] / V. A. Labačeŭskaja. – Mn.: Biel. navuka, 1998. – 375 p. [in Belarusian]
Labačeŭskaja 2025 – Labačeŭskaja, V. Abrok. Abydzionnik: žanočyja rytuaĺnyja praktyki : manahrafija [Abrok. Diary: women’s ritual practices: monograph] / V. Labačeŭskaja. – Mn. : IP Cymbieraŭ R. M., 2025. – 480 p. [in Belarusian]
Levy 1923 – Levy, A. Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa / A. Levy. – Berlin, 1923. – 106 p.
Leskinen 2016 – Leskinen, M. V. Velikoross / Velikorus. Iz istorii konstruirovaniya etnichno-
sti. Vek XIX. [Great Russian. From the history of the construction of ethnicity. The 19th century] /
M. V. Leskinen. – M. : Indrik, 2016. – 680 p. [in Russian]
Lichadziedaŭ 2008 – Lichadziedaŭ, U. A. Bielaruś praz abjektyŭ niamieckaha saldata. 1915–1918 hh. [Belarus through the lens of a German soldier. 1915–1918]: / U. A. Lichadziedaŭ. – Mn. : Technalohija, 2008. – 320 p. [in Belarusian]
Lichadziedaŭ 2021a – Lichadziedaŭ, U. A. Ašmiany i vakolicy. Padarožža ŭ časie [Ashmyany
and the surrounding area. Time travel]: photo album / U. A. Lichadziedaŭ. – Mn. : Aĺfa-kniha, 2021. – 191 p. [in Belarusian]
Lichadziedaŭ 2021l – Lichadziedaŭ, U. A. Lida i vakolicy. Padarožža ŭ časie [Lida and the surrounding area. Time travel] : photo album / U. A. Lichadziedaŭ. – Mn. : Aĺfa-kniha, 2021. – 200 p. [in Belarusian]
Lichadziedaŭ 2022p – Lichadziedaŭ, U. A. Pružany. Padarožža ŭ časie [Pruzhany. Travel in time]. – Mn. : Bielstan, 2022. – 207 p. [in Belarusian]
Lichadziedaŭ 2022sl – Lichadziedaŭ, U. A. Slonim i vakolicy. Padarožža ŭ časie [Slonim
and the surrounding area. Travel in time] : photo album / U. A. Lichadziedaŭ. – Mn. : Aĺfa-kniha, 2022. – 200 p. [in Belarusian]
Lichadziedaŭ 2022sm – Lichadziedaŭ, U. A. Smarhoń i vakolicy. Padarožža ŭ časie [Smorgon
and the surrounding area. Travel in time] / U. A. Lichadziedaŭ. – Mn. : Aĺfa-kniha, 2022. – 200 p.
[in Belarusian]
Nowogrodeker 1916 – Nowogrodeker Kriegszeitung: Unterhaltungsblatt für unsere Soldaten. – Nowogrodek, 1916. – № 1 (19.02) – № 42 (02.12).
Osterkhammel‘ 2024 – Osterkhammel‘, Y. Preobrazheniye mira. Istoriya XIX stoletiya [The trans-
formation of the world. History of the 19th century] / Y. Osterkhammel’. – M. : Novoye litera-
turnoye obozreniye, 2025. – T. I : Obshchestva v prostranstve i vremeni [Societies in Space
and Time] / trans. from German by D. Sdvizhkov, K. Levinson, A. Anan’yeva. – 2-ye izd. – 656 p.
[in Russian]
Polnische – Polnische Osterprozession in Lida (Russ. Polen) um die polnische Kirche. An der Spitze Heiligenbilder tragende Frauen [Postcard / photo]. – Berlin-Schönberg : Paul Hoffmann & Co., 1914–1918. – URL: https://digitalcollections.nypl.org/items/afd3e3b0-c642-012f-e897-58d385a7bc34 (date of access: 19.12.2025).
Said 2006 – Said, E. Oriyentalizm [Orientalism] / Edvard Said. – M. : Klassika-XXI, 2006. – 640 p. [in Russian]
Sakaloŭski 1986 – Sakaloŭski, U. L. Para stanoŭliennia: vopyt paraŭnaĺnaha vyvučennia bielaruskaj i niekatorych klasičnych zamiežnych litaratur [The time of formation: the experience
of comparative study of Belarusian and some classical foreign literatures] / U. L. Sakaloŭski. – Mn. : Navuka i technika, 1986. – 190 p. [in Belarusian]
Sieržputoŭski 2017 – Sieržputoŭski, A. K. Paliešuki-bielarusy: etnahrafičny narys [Poleshuk-Belarusians: an ethnographic essay] / A. K. Sieržputoŭski. – Mn. : Biel. navuka, 2017. – 171 p.
[in Belarusian]
Vnukovich 2024 – Vnukovich, Ju. Charaktarystyčnyja prykmiety bielarusaŭ i litoŭcaŭ u naro-
daapisanniach XIX – pačatku XX stahoddzia [Characteristic features of Belarusians and Lithuanians in ethnography of the 19th – early 20th centuries] / Ju. Vnukovich // Bielaruski faĺklor: materyjaly i dasliedavanni. – Mn. : Biel. navuka, 2024. – Iss. 11. – P. 28–61. DOI: 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 [in Belarusian]
Volkava 2011 – Volkava, V. V. Hazieta “Grodnoer Zeitung” jak krynica pa historyi niamieckaj akupacyi Bielarusi [The newspaper “Grodnoer Zeitung” as a source on the history of the German occupation of Belarus] / V. V. Volkava // Histaryčnaja ŭrbanistyka : asnovy mietadalohii i krynicaznaŭčaja baza [Historical urbanism: fundamentals of methodology and source base] : coll. of sci. articles / HrDU imia Ja. Kupaly ; ed. board I. V. Sorkina (ed.) [et al]. – Hrodna : HrDU, 2011. −
P. 336–343. [in Belarusian]
Vul’f 2003 - Vul’f, L. Izobretaya Vostochnuyu Yevropu: karta tsivilizatsii v soznanii epokhi Prosveshcheniya [Inventing Eastern Europe: The Map of Civilization in the Mind of the Enlightenment] / Trans. from English by I. Fedyukina / L. Vul’f. – M. : Novoye literaturnoye obozreniye, 2003. – 548 p. [in Russian]
U pošukach 2007 – U pošukach stračanaha: historyja Bielarusi ŭ starych paštoŭkach: z kaliekcyi Uladzimira Lichadziedava [In Search of the Lost: the History of Belarus in Old Postcards: from
the Collection of Vladimir Likhodzedov] / text by A. M. Karliukievič. – Mn. : Litaratura i mastactva, 2007. – 238 p. [in Belarusian]
Каментароў — 0
Маеце пытанне ці заўвагу? Напішыце ў каментары. Звяртаем увагу, што каментары са спасылкамі і ад неаўтарызаваных аўтараў прэмадэруюцца.